Mo Gawdat từng chia sẻ biểu đồ Yin Yang để nói rằng cuộc sống luôn tồn tại hai cực sáng – tối, và đường cong ở giữa chính là điểm cân bằng. Tôi nghe mà thấy giống như ai đó vừa đặt một chiếc gương trước mặt mình: mỗi ngày ta đứng giữa hai thái cực mà không hay, cứ vô thức nghiêng theo một bên rồi lại trách thế giới không như ý. Bí quyết sống dễ nhất có lẽ là thuận theo tự nhiên – không gò ép, không cố trở thành hình mẫu nào khác – nhưng nói thì dễ, giữ được nhịp đó mới khó.
Điều tôi thấy rõ nhất là chúng ta rất hay phán xét. Khi nghe một quan điểm khác, phản xạ đầu tiên thường là nâng lập luận của mình lên thành “chân lý”, hạ thấp câu chuyện phía bên kia, như thể chỉ có mình nhìn đời đúng. Mỗi người thực ra chỉ đúng trong thế giới của họ, họ đã làm theo cách tốt nhất mà họ biết; vậy mà mình vẫn dùng ánh mắt soi mói để nhắc họ “anh sai rồi”. Thậm chí ngoài người khác ra, ta còn giận luôn cả chính mình. Có những ngày, nghe một đồng nghiệp đề xuất khác với ý mình, tôi bực vì nghĩ bạn ấy “không hiểu tầm nhìn”; nhưng khi bình tĩnh lại, tôi thấy họ chỉ đang đứng ở một góc khác của căn phòng. Chỉ cần đổi chỗ đứng, mọi thứ đã khác.
Cái sự phán xét ấy xuất phát từ ảo tưởng rằng “tôi là phần sáng hoàn hảo”. Ta tin mình luôn đúng, luôn tử tế, không có góc tối nào, và người đối diện chỉ toàn thiếu sót. Từ đây, nhị nguyên biến thành cuộc so sánh không dứt: mình ở trên cao, người kia thấp hơn. Nhưng ảo tưởng đó mong manh lắm – một ngày bị cấp trên nhắc nhở, bị con trai hỏi một câu “tại sao bố nói mà bố không làm”, hay đơn giản là mắc một lỗi nhỏ, ta ngã cái “oạch” rồi làm loạn trong lòng. Hóa ra, người làm mình đau nhất không phải ai khác mà chính mình, vì ta chẳng thể chấp nhận rằng “tôi cũng có phần tối”.
Khi bám vào hình ảnh “tôi tốt đẹp”, ta phản ứng rất mạnh với ý kiến trái chiều. Ai nói khác, ta lấy lý tưởng nửa mùa để lấp liếm. Nhưng khi tự mình nhận ra “mình không tốt đẹp đến thế”, ta lại phán xét bản thân đến mức kiệt sức. Thử tưởng tượng: một buổi họp, đồng nghiệp góp ý thẳng rằng cách quản lý của tôi hơi áp đặt; tôi có hai lựa chọn – hoặc gồng lên bảo vệ cái tôi sáng chói, hoặc ngồi lại, nhìn xem trong mình có chút áp đặt nào không. Khi chọn vế sau, tôi thấy hóa ra mình đã vô thức áp KPI lên cả những cuộc trò chuyện ở nhà. Nhận ra phần tối ấy đau, nhưng nhẹ.
Vậy nên, sau những cú ngã, tôi tự hỏi: hay là ngồi xuống, nhìn kỹ và yêu lấy phần tối luôn? Sống thuận theo tự nhiên không nghĩa là bỏ mặc, mà là thôi ép mình phải hoàn hảo để mới được thương. Khi tôi chịu nhớ rằng mình cũng có lúc ghen tị, lười biếng, cáu gắt, tôi bớt phán xét người khác và bớt tàn nhẫn với chính mình. Thay vì cố tách khỏi bóng tối, tôi để nó đứng bên cạnh – để biết lúc nào cần xin lỗi con, lúc nào nên lắng nghe đồng nghiệp, lúc nào cần ôm lấy sự yếu mềm. Nhị nguyên lúc này không còn là cuộc chiến, mà thành một điệu múa: ánh sáng nương vào bóng tối để không bị lóa, còn bóng tối nhường chỗ cho ánh sáng để không bị lạc.
Và biết đâu, trong điệu múa ấy, ta tìm lại được tâm hồn trong trẻo mà mình vẫn mong giữ suốt bao năm qua.
Chu Hữu Thành 