Khi bắt đầu viết những dòng này, là lúc tôi có câu trả lời gần như chắc chắn rằng ai đó đến với mình là thiện tâm hay vu lợi. Không phải vì họ sẽ cho tôi điều gì mà chỉ đơn giản là đối xử với tôi tử tế. Nhiều người ngoài kia sẽ muốn dìm mình xuống, tôi tin thế, và rằng tôi không trách họ. Vì bản chất con người là ghen ghét và đố kị, nhưng ta phải thấu hiểu bụng người để khi họ nói với ta điều gì, ta còn có sẵn một bức tường không mong đợi và một cái tâm biết chẳng cần quan tâm. Số đó tôi gọi là bè và ít khi giao du.
Như ta vẫn thường thích nghe ai đó khen, số người khen ta nhiều đến mức ta phải hoài nghi về chính bản thân mình. Mình thực sự tốt đẹp đến vậy à? Không hẳn. Đã là con người thì không hoàn hảo, mình không phải một định luật, hằng số. Đời vô thường và chính mình cũng vậy. Điều ngược lại cũng có hiệu ứng tương tự, mình bị nói xấu, chê và ghét nhiều đến mức mình cũng ghét mình, cảm thấy tồi tệ về bản thân.
Lạc quan mà nói, cả hai trường hợp trên ít khi xảy ra vì điều kiện để chúng tiến triển khá khó khăn. Sống cũng được một đoạn thời gian, tôi hiểu rằng ở trên đời không ai cho không ai điều gì cả. Họ khen mình, may mắn nhất là thực lòng, phần nào cho mình động lực, để từ đó mình sinh ra hảo cảm, đối đãi với họ tốt. Nhiều hơn một người bạn vẫn tốt hơn là một kẻ thù. Nói đơn giản thì là khách sáo. Tận sâu trong tâm họ có lẽ không có bao nhiêu phần muốn mình tốt lên. Trong nhiều trường hợp khác, sự khen là nịnh đầm, đôi khi là nịnh nọt. Lúc này lời khen không thực chất, người khen mình mong nhận được một lợi ích khác đến từ mình, người được khen. Điều này thường thấy ở những nhân viên có ông chủ ưa nịnh.
Ở phía còn lại, khi người ta ghét mình và nói những lời khó nghe. Họ cho đi những cảm xúc tiêu cực và muốn nhận lại một sự cách xa. Thông điệp họ nhắn nhủ đơn thuần chỉ là: Đừng gần tôi.
Với cả hai dạng phản hồi toàn phần thế này, thường tôi không mấy quan tâm vì như đã nói bên trên, chúng không có mấy phần muốn mình tốt lên. Chúng bị dính chặt vào cảm xúc tiêu cực, lợi lộc. Thật phí thời gian khi tâm trí mình đặt vào những người, những lời như vậy.
Phản hồi không thường xuyên
Đối với hầu hết chúng ta, trường hợp thường thấy là đôi khi mình được ai đó khen hoặc … chê.
Lúc này độ khó của trò chơi đã khó hơn. Vì tần suất nhận được những phản hồi từ người giờ đã ở mức không thể xếp vào vu lợi hay tiêu cực. Họ ném vào mình một ý niệm mà bức tường bấy lâu nay cất công xây dựng bỗng chợt lưỡng lự không biết có nên nhận hay không.
Não bộ con người có cơ chế tự động sàng lọc và đưa ra phản hồi đối với những tình huống tương tự đã từng xảy ra trong quá khứ, khiến cho tốc độ xử lý của chúng ta nhanh hơn. Đây là cách mà nó tiết kiệm năng lượng và giúp ta tập trung vào những điều “có vẻ” như là quan trọng. Tựa như đối với một cậu bạn hay đến trễ trong các cuộc hẹn. Ở lần một lần hai, bạn còn gọi điện hỏi han nhưng sang đến lần thứ n, bạn đã hình thành một nhãn dán cho cậu đó là “Người hay đến trễ”, mọi cảm xúc mong chờ đến sớm hay hành động gọi điện nhắn tin vốn là kết quả đầu ra từ sự việc ở lần đầu tiên nay đã được chuyển sang một dạng kết quả khác là “kệ cậu ta, cứ tận hưởng bữa tiệc”.
Ở lần nhận phản hồi này, não bộ của bạn không có trải nghiệm kiểu “anh ta khen mình suốt và là khách sáo thôi” hay “nó có bao giờ nói được lời nào tốt đẹp với mình mà phải bận tâm”, nó lúng túng. Lúc này bạn cần phải có một phương pháp luận mạch lạc hơn, phân tích kỹ càng hơn. Tất nhiên là dựa vào kết quả của lần đầu này, ở lần tới có thể bạn sẽ không cần phải suy nghĩ quá nhiều nữa, nhờ cơ chế thần kỳ thuộc về bộ não của chính mình.
Đối diện với phản hồi
Để bạn dễ hình dung, tôi sẽ lấy ví dụ về cách mình nên phản ứng khi nhận được một phản hồi tiêu cực (negative feedback)
Bỏ qua self
Không ai thích nhận một lời nhận xét tiêu cực về bản thân. Phản ứng đầu tiên ở tầng tiềm thức là chúng ta nhanh chóng phản bác nó, bắt đầu tỏ thái độ thù địch từ bên trong. Chỉ riêng việc này thôi đã khiến đầu óc của mình kém minh mẫn và bạn nghĩ phần trăm bạn có thể hành xử đúng đắn với một tình trạng tồi tệ như thế có bao nhiêu phần là thành công? Vào lúc này, hãy thử tự hỏi “tại sao mình lại cảm thấy thế này?”. Việc này sẽ hơi mất thời gian ở lần đầu tiên nhưng như tôi đã nói bên trên, não bộ của bạn sẽ khiến tốc độ ở những lần sau nhanh hơn đáng kể. Thường thì chúng ta phản ứng khi bị công kích, vậy hãy coi mình như một thực thể khác. Hãy nhìn mình ở một góc thứ 3. Ví dụ như khi bạn nghe ai đó nói bạn: “Sao mày lúc nào cũng đi muộn thế?”. Ngay lập tức, hãy chuyển danh từ “mày” sang một anh A, chị B nào đó. Lúc này bạn sẽ có tâm thế của những con dân làng Vũ Đại khi nghe Chí Phèo chửi “Chắc nó chừa mình ra”.
Đừng hiểu nhầm rằng mình sẽ né lời phản hồi tiêu cực này, đây chỉ là bước đầu tiên trong việc xử lý nó. Mình sẽ đi tiếp các phần sau.
Bỏ qua bias với các trạng từ (tần suất), tình thái
Nếu như bỏ được self, bạn sẽ né được các cảm xúc tiêu cực về bản thân, phần nào củng cố sự minh mẫn, với việc bỏ các trạng từ tần suất, tình thái, bạn sẽ có góc nhìn chân thật hơn về lời phản hồi. Vẫn là câu phản hồi bên trên đã được đổi danh từ “Sao anh A lúc nào cũng đi muộn thế?”. Khi lược bỏ các từ được in đậm, bạn còn một câu ngắn gọn và giản đơn “anh A đi muộn”.
Phân tích động cơ của người phản hồi
Tại sao họ lại phản hồi cho mình? Đừng vội vàng dán nhãn họ rằng “họ ghét mình”, hãy chi tiết hơn thế, tìm lấy lý do thật cụ thể và tiệm cận sự chính xác. Ví dụ câu trên là từ một đồng nghiệp phản hồi lại cho mình, về mặt lợi ích, việc mình đi muộn không ảnh hưởng đến đồng lương của họ. Phản hồi của họ lúc này khách quan và không dính bias của lợi ích, động cơ của họ tôi tạm phân vào nhóm hợp lệ. Vẫn là câu trên nhưng nếu là từ sếp dành cho nhân viên thì có thể bị đáp trả không mấy thân thiện. Vì rằng trong đầu nhân viên thường sẽ mang tâm lý “mình đang bị bóc lột, lão sếp muốn mình đi sớm để ông ý bóc lột mình thêm”, phản hồi của sếp gắn chặt vào vế lợi ích và có thể bị coi là không hợp lệ. Cả hai tình huống này đều được đẩy tới mức gay gắt để giúp bạn hình dung rõ hơn về cách phân tích một động cơ chứ không nhất thiết là ngoài kia cứ đồng nghiệp thì không dính lợi ích và sếp thì có.
Điều cốt lõi nhất là bạn phải nhìn ra được động cơ của họ có dính tới lợi ích (thường là về tiền bạc) hay không để đưa phản hồi đó vào nhóm phù hợp (hợp lệ hoặc không).
Hỏi lại chính mình
Bước này thường là nên thực hiện song song cùng với bước phân tích động cơ. Tại sao “anh A đi muộn”? Hãy chỉ tập chung vào hành động, hãy nghĩ về lần gần nhất “anh A” đi muộn. Tại sao? Hãy cứ chân thành một cách giản đơn, ví dụ như hôm đó tắc đường hay hôm đó ngủ dậy muộn. “Anh A” có cho rằng đó là một hành động nên làm không? Nếu câu trả lời là không, tức là bạn đồng ý với phản hồi vậy thì hãy thay đổi. Đừng thù ghét, đừng mang tâm lý người thắng ta thua. Hãy thay đổi vì đó cũng chính là điều bạn thấy sai.
Phản hồi
Dù kết quả có thế nào, ở phần này tôi thực lòng mong bạn có thể nói cảm ơn một cách chân thành. Đó là phép lịch sự tối thiểu. Nếu bạn nhận ra bạn cần phải thay đổi thì xin chúc mừng bạn, bạn vừa tìm được một người thực lòng muốn bạn tốt lên, hãy nuôi dưỡng mối quan hệ này. Nhưng ở vế ngược lại thì sao?
Tôi thích nghe nhạc nước ngoài và ở quá khứ tôi đã có những ngày nghe nhạc nhiều hơn 8 tiếng một ngày. Ông nội tôi khi đó đã bị lãng tai và gần như hàng ngày đều than phiền khi thấy tôi đeo tai nghe liên tục: “Mày đeo tai nghe nhiều sau này bị điếc đấy!”, câu nói mà khi áp dụng phương pháp bên trên tôi có một phiên bản hài hòa hơn một chút “Anh A đeo tai nghe sau này bị điếc”. Người nói là ông nội và phản hồi của ông thì nghĩ theo hướng nào cũng thấy nó hợp lệ, và tôi cần phải hỏi lại chính mình. Tại sao “Anh A đeo tai nghe nhiều”? Nghe nhạc nhiều nuôi dưỡng tâm hồn tôi giữa lúc bố và mẹ vừa ly hôn và phần lớn giúp tôi phát triển bộ âm tiếng anh của mình. Lợi ích mà tôi nhận được từ việc “đeo tai nghe” so sánh với hậu quả tôi có thể phải gánh chịu là “bị điếc” ở thời điểm đó, đối với tôi, là cao hơn. Tôi thầm cảm ơn ông nội vì đã luôn quan tâm nhưng không thay đổi. Khoảng 5 năm trở lại đây, vẫn là tôi với phản hồi đó, lợi ích lúc này đến từ việc nghe nhạc nhiều đã không thể vượt qua rủi ro có thể bị điếc như trong quá khứ nữa. Tôi thay đổi.
Tạm kết
Bạn thấy đấy, để biết được ai là người muốn mình tốt lên không dễ dàng nhưng là điều có thể nhìn ra được. Trong trải nghiệm không quá phong phú của mình, tôi tự tin nói rằng, số người thực lòng muốn ta tốt lên không nhiều. Đại đa số những phản hồi ta nhận được đều vô thưởng vô phạt hoặc đến từ những người đang bất bình khi những gì ta làm có thể chạm vào quyền lợi của họ. Nhưng nếu bạn may mắn tìm được những người thực lòng mong mỏi bạn tốt lên, hãy trân quý và lắng nghe với tất cả trái tim mình.
Và hơn tất thảy, tôi chúc bạn một đời an yên.
Chu Hữu Thành 